Na enkele jaren afwezigheid krijgt Antwerpen opnieuw een boekenbeurs. Hoera en hoezee. Maar aan de horizon zien we enkele schaduwen opdoemen. Welke valkuilen kunnen we nu al voorspellen?

Met drie stonden ze elkaar afgelopen week te verdringen om zichzelf schouderklopjes toe te dichten: er komt eindelijk weer een boekenbeurs in Antwerpen. (Plaatsvervangend) Antwerps Burgemeester Els van Doesburg, Schepen van Cultuur Lien Van de Kelder en zelfs Minister van Cultuur Caroline Gennez. Succes heeft vele vaders – of in dit geval natuurlijk moeders.

Het laatste (kleinschalige) boekenfestijn, ‘Lees! Het boekenfestival’, was iets bijzonders in zijn opzet: het werd georganiseerd door de uitbater van de Antwerp Expo (Easyfairs), in samenwerking met Geert Briers, de man die ontelbaar veel edities van de oorspronkelijke Boekenbeurs organiseerde. Het grootste probleem van deze beurs? Ze kwam (te) snel na de coronapandemie waardoor mensen nog niet klaar waren om zich opnieuw te mengen in massa-events. Dat en een überconservatieve boekensector, natuurlijk.

What’s in a name?

Er komt na vijf jaar dus weer een echte, volwaardige boekenbeurs in Antwerpen: Boektopia. Deze beurs werd geboren in Kortrijk en zal zijn vijfde verjaardag vieren in zowel zijn geboortestad als in dé boekenstad van Vlaanderen. De organisatie wordt geroemd om zijn beleving, zijn capaciteit om zich elk jaar te verbeteren en om de hele sector weer warm te maken voor een concept dat sinds het begin van deze eeuw werd gezien als oubollig. Met een bezoekerscijfer van 65.000 lokte het in 2025 zowaar de helft van het aantal bezoekers van de laatste officiële Boekenbeurs.

Boektopia is in alles de opvolger te noemen van die Boekenbeurs die in 2019 zijn laatste editie kende. Wie goed kijkt, herkent niet alleen nagenoeg een kopie van de branding en de werkwijze, maar ook de prijszetting en marketingcampagnes liggen in lijn met wat diens voorganger bezigde.

Dat er over Boektopia wordt gepraat als was het een volledig nieuw en origineel idee is in die zin onjuist. De BV achter het festival heeft dan wel een nieuwe naam (en is geen vzw meer), maar ze hebben hun voorganger van dichtbij meegemaakt – en ze werkten er jarenlang aan mee. Dat er overeenkomsten zijn, mag niet verbazen.

Wat is er wel nieuw?

Er zijn wel degelijk enkele zaken die tegenwoordig anders worden aangepakt, en het valt niet te onderschatten hoe groot dat verschil is. Menig heilig huisje werd gesloopt. De naam ‘Boekenbeurs’ was jarenlang onaantastbaar, want ‘een merk’, ‘traditie’, ‘de geschiedenis’! Een naam als Boekenfestival klonk als vloeken in de kerk. (Dat de naam ‘Boekenbeurs’ niet werd behouden, heeft overigens te maken met het faillissement in 2021.) Een beurs op meerdere locaties werd daarnaast gezien als duur, overbodig en onrealistisch. De voornaamste stemmen achter deze onverzettelijkheid vond je bij dezelfde uitgeverijen die vandaag Boektopia organiseren: de Groep Algemene Uitgevers (GAU, denk aan de Standaard Uitgeverij, VBK, Lannoo,…).

Een blik op de jaarrekening leert ons bovendien dat Boektopia een financieel gezonde organisatie is die niet alleen jaar na jaar winst maakt, maar ook zijn eigen vermogen weet aan te vullen. Ook dàt is nieuw voor een boekenfeest in Vlaanderen. Ere wie ere toekomt; je moet het maar doen.

De voorspelbare uitdagingen

Nu er opnieuw een boekenbeurs komt in Antwerpen, waar we overigens echt alleen maar blij om kunnen zijn, is het meteen tijd om vooruit te kijken. Hoe kan je zo’n beurs in Antwerpen (onder)houden? Daarvoor moet je rekening houden met enkele valkuilen die sinds de teloorgang van Boek.be nooit helemaal zijn gevuld. Een kort overzicht.

1. De periode is weinig gunstig

De herfstvakantie is een traditioneel hoogtepunt van de boekenbeurs, Boekenbeurs of Boektopia. Uiteraard: mensen hebben tijd. In Antwerpen, een weekje later, is het weer gewoon tijd voor school. Zal de beurs ondanks zijn feestelijke thuiskomst een voldoende groot publiek weten aan te trekken? Scholen zullen wellicht hun weg wel vinden, maar ongetwijfeld hopen de organisatoren en de stad op veel meer dan dat.

Dat Kortrijk als de nieuwe thuis van de beurs de beste plek op de agenda krijgt, is ergens te begrijpen, maar voor hetzelfde geld spreiden de 65.000 bezoekers zich gewoon uit over de twee weken en wordt niemand er echt gelukkiger van. Het wordt afwachten of er na het aflopen van de eerste overeenkomsten (met Easyfairs, die vier jaar duurt) sprake zal zijn van een zusterlijk naast elkaar (be)leven, of een interne broeder-zustercompetitie. Kort samengevat: zijn ze niet te veel concurrentie voor elkaar?

2. De kostprijs voor deelnemende standhouders loopt op

Een dubbele beurs betekent voor deelnemende uitgeverijen hopelijk ook een dubbel afzetgebied. Maar als de bezoekersaantallen niet significant stijgen, zou het voor de deelnemers weleens kunnen uitdraaien op dubbel zoveel werk, manuren en verhuisstress voor weinig extra inkomsten. 

Met een programma dat al zeker dit eerste jaar voornamelijk een doorslagje zal zijn van de eerste week moet de organisatie al hopen op het aantrekken van lezers uit Limburg en andere vergelegen gebieden die de oversteek naar Kortrijk te ver vinden. Zal dat lukken? Indien niet, zou het gerust kunnen dat de toegangsprijzen verder oplopen dan de €17 die je vandaag betaalt (€14 in voorverkoop) – een bedrag dat al €7 hoger ligt dan de verafschuwde inkomprijs van de toenmalige Boekenbeurs.

3. Houden auteurs zich koest?

De inkomprijs was namelijk al jaren een doorn in het oog van standhouders, bezoekers en voornamelijk auteurs. Pieter Aspe was hierin een lichtend voorbeeld, maar hij was lang niet alleen. De voorbije jaren stond de inkomprijs (nog) niet ter discussie; blijft dat zo? Hij ligt nu al vrij hoog, als die nog stijgt, wordt het al vrij duur om na het binnengaan nog veel uit te geven aan boeken. (Klinkt die kritiek je bekend in de oren?) Anderzijds: misschien leeft er na de teloorgang van de Boekenbeurs eindelijk het besef dat een beurs organiseren ook niet gratis is.

4. Hoe hou je de boekhandels te vriend?

Boekhandels, en dan voornamelijk de kleinere, onafhankelijke soort, kenden de voorbije jaren een heuse heropleving. Als Boektopia opnieuw een grote, Vlaanderenbrede beurs wordt, zullen ze daar niet allemaal even blij mee zijn. Op zo’n beurs stellen de uitgeverijen zich immers op als rechtstreekse verkoper aan de consument. Cutting out the middleman. De vereniging van boekhandelaars en die van de algemene uitgevers waren nooit de beste vrienden, wie weet hoe die zich vandaag tegenover elkaar verhouden?

Het belang van een sterke boekhandelssector kan je niet onderschatten voor het welzijn van een boekenbeurs. Een beurs vindt één of twee weken per jaar plaats, maar het zijn de boekhandels die we waakvlam doorheen de rest van het jaar brandende houden.

One does not simply walk into Antwerp

Ondanks zijn conservatieve karakter lijkt de GAU te beseffen dat je kan leren uit fouten uit het verleden. Daar zijn we al. Hoe die welwillende houding zich zal vertalen na een rustige eerste Antwerpse editie is koffiedik kijken. Blijven de beleidsmakers hun steun openlijk uitspreken wanneer de eerste bezoekerscijfers worden gepubliceerd?

Voorlopig kon Boektopia rekenen op een hoge gunfactor, maar stilaan groeit de beurs uit tot een speler die zich kan meten met zijn voorganger. En als de geschiedenis ons iets leert, dan wel dat hoge bomen al eens een literair windje durven vangen. In die zin zal Antwerpen de lakmoesproef uitmaken. Paul Gheysen mocht al ondervinden dat je niet zomaar naar Antwerpen komt. Benieuwd hoe dat een boekenbeurs vergaat.